Choroba Castlemana: Objawy, diagnostyka, leczenie i rokowanie u pacjentów

W skrócie

Choroba Castlemana obejmuje grupę rzadkich zaburzeń związanych z nieprawidłowymi zmianami w węzłach chłonnych.
Nie jest tym samym co chłoniak, choć może wywoływać podobne objawy i wymaga różnicowania z chorobami nowotworowymi.
Wyróżnia się przede wszystkim postać jednoogniskową i wieloogniskową.
Do potwierdzenia rozpoznania konieczne jest badanie histopatologiczne pobranego węzła chłonnego.
Leczenie zależy od podtypu choroby – może obejmować operację, leczenie ukierunkowane na interleukinę 6, immunoterapię lub inne metody systemowe.
23 lipca obchodzony jest Światowy Dzień Choroby Castlemana.

1. Czym jest choroba Castlemana?

Choroba Castlemana to określenie grupy rzadkich zaburzeń, które łączą charakterystyczne zmiany widoczne w węzłach chłonnych pod mikroskopem. Poszczególne postacie choroby mogą jednak różnić się przyczynami, objawami, przebiegiem oraz sposobem leczenia.

W przebiegu choroby dochodzi do nieprawidłowej aktywacji układu odpornościowego oraz nadmiernego wydzielania substancji prozapalnych, nazywanych cytokinami. Szczególne znaczenie przypisuje się interleukinie 6, czyli IL-6. Jej nadmierna aktywność może odpowiadać m.in. za gorączkę, osłabienie, nieprawidłowości w badaniach krwi oraz uogólniony stan zapalny.

Choroba Castlemana może dotyczyć pojedynczego węzła lub jednej okolicy węzłowej, ale może też obejmować grupy węzłów chłonnych w różnych obszarach ciała i wpływać na funkcjonowanie całego organizmu.

2. Czy choroba Castlemana jest nowotworem?

Choroby Castlemana nie należy utożsamiać z chłoniakiem ani innym typowym nowotworem złośliwym. Jej klasyfikacja nie jest jednak całkowicie jednoznaczna. Eksperci wskazują, że łączy ona cechy zaburzeń immunologicznych, zapalnych, infekcyjnych i limfoproliferacyjnych. Nie jest więc prostym odpowiednikiem ani choroby autoimmunologicznej, ani infekcji, ani klasycznej choroby nowotworowej.

W chorobie Castlemana w obrębie układu chłonnego dochodzi do nieprawidłowego namnażania i aktywacji określonych komórek. Nie oznacza to jednak automatycznie, że komórki te mają charakter nowotworowy.

Choroba Castlemana może przypominać chłoniaka, ponieważ w obu przypadkach mogą występować:

powiększone węzły chłonne,
gorączka,
nocne poty,
utrata masy ciała,
osłabienie,
powiększenie wątroby lub śledziony,
nieprawidłowości w morfologii krwi.

Z tego powodu samo stwierdzenie powiększonych węzłów lub podobnych objawów nie wystarcza do rozpoznania. Konieczne jest przeprowadzenie dokładnej diagnostyki różnicowej.

3. Czy choroba Castlemana może przekształcić się w chłoniaka?

Choroba Castlemana i chłoniak są odrębnymi rozpoznaniami. Nie oznacza to jednak, że u pacjenta z chorobą Castlemana nie może współistnieć lub rozwinąć się inna choroba układu chłonnego.

Niektóre postacie choroby Castlemana wiążą się ze zwiększonym ryzykiem określonych nowotworów układu limfatycznego. Dotyczy to zwłaszcza wieloogniskowej choroby Castlemana związanej z zakażeniem HHV-8, która może współistnieć m.in. z mięsakiem Kaposiego lub niektórymi chłoniakami. Nie oznacza to jednak, że każda choroba Castlemana przekształci się w nowotwór.

Pacjent powinien pozostawać pod opieką lekarza i zgłaszać nowe lub nasilające się objawy. Zakres dalszej obserwacji zależy od podtypu choroby, zastosowanego leczenia oraz jego efektów.

4. Jakie są objawy choroby Castlemana?

Objawy zależą przede wszystkim od typu choroby Castlemana. U części pacjentów choroba może przez długi czas nie powodować żadnych dolegliwości.

Objawy postaci jednoogniskowej

W jednoogniskowej chorobie Castlemana, określanej skrótem UCD, zajęty jest jeden węzeł chłonny albo jedna sąsiadująca grupa węzłów. Zmiana może znajdować się m.in. w klatce piersiowej, jamie brzusznej lub na szyi.

Powiększony węzeł może zostać wykryty przypadkowo podczas badania obrazowego wykonywanego z innego powodu. Jeśli pojawiają się objawy, mogą one wynikać z ucisku zmiany na sąsiednie narządy. W zależności od położenia węzła mogą wystąpić:

ból lub uczucie dyskomfortu,
kaszel,
duszność,
trudności w połykaniu,
uczucie pełności w jamie brzusznej,
dolegliwości związane z uciskiem naczyń lub innych struktur.

U niektórych pacjentów występują także objawy zapalne, ale są one znacznie częstsze w postaci wieloogniskowej.

Objawy postaci wieloogniskowej

W wieloogniskowej postaci choroby Castlemana, czyli MCD, powiększenie wielu węzłów chłonnych dotyczy różnych obszarów ciała. Chorobie może towarzyszyć uogólniony stan zapalny oraz zaburzenia funkcjonowania różnych narządów.

Możliwe objawy obejmują:

gorączkę,
nasilone nocne poty,
przewlekłe zmęczenie,
osłabienie,
niezamierzoną utratę masy ciała,
brak apetytu,
powiększenie węzłów chłonnych,
powiększenie wątroby i śledziony,
obrzęki,
gromadzenie się płynu w jamie brzusznej lub opłucnej,
wysypkę lub inne zmiany skórne,
duszność.

W badaniach laboratoryjnych mogą być widoczne m.in. niedokrwistość, podwyższone stężenie CRP lub przyspieszone OB, nieprawidłowa liczba płytek krwi, obniżone stężenie albumin oraz zaburzenia pracy nerek lub wątroby.

Szczególnie ciężkim wariantem idiopatycznej wieloogniskowej choroby Castlemana jest zespół TAFRO. Może on przebiegać m.in. z małopłytkowością, uogólnionymi obrzękami, gorączką, zaburzeniami czynności nerek oraz powiększeniem narządów.

Objawy te nie są charakterystyczne wyłącznie dla choroby Castlemana. Mogą występować również w infekcjach, chorobach autoimmunologicznych i nowotworowych. Ich obecność wymaga konsultacji lekarskiej, ale nie pozwala samodzielnie postawić diagnozy.

5. Czym różnią się postać jednoogniskowa od wieloogniskowej?

Określenie zasięgu zajęcia węzłów chłonnych jest jednym z najważniejszych etapów diagnostyki, ponieważ wpływa na sposób leczenia i rokowanie.

Jednoogniskowa choroba Castlemana – UCD

Postać jednoogniskowa obejmuje jeden węzeł lub jedną grupę węzłów. Zwykle ma łagodniejszy przebieg, a leczeniem pierwszego wyboru jest całkowite usunięcie zajętego węzła. Operacja często prowadzi do trwałego wyleczenia.

Wieloogniskowa choroba Castlemana – MCD

Postać wieloogniskowa obejmuje wiele okolic węzłowych i zazwyczaj powoduje objawy ogólnoustrojowe. Wymaga leczenia działającego na cały organizm.

Wśród postaci wieloogniskowych wyróżnia się przede wszystkim:

wieloogniskową chorobę Castlemana związaną z HHV-8,
idiopatyczną wieloogniskową chorobę Castlemana, czyli iMCD,
chorobę Castlemana współwystępującą z zespołem POEMS.

Rozróżnienie tych postaci jest bardzo ważne, ponieważ ich mechanizmy i leczenie są odmienne.

6. Jak potwierdza się rozpoznanie choroby Castlemana?

Rozpoznania choroby Castlemana nie można postawić wyłącznie na podstawie objawów, wyników badań krwi ani badań obrazowych. Rozpoznaje się ją na podstawie badania histopatologicznego węzła chłonnego, dlatego najważniejszym etapem diagnostyki jest biopsja węzła i jego ocena. Najczęściej zaleca się pobranie całego węzła, ponieważ pozwala to patomorfologowi ocenić jego budowę. Sama biopsja cienkoigłowa może nie dostarczyć materiału wystarczającego do potwierdzenia choroby.

W diagnostyce mogą być również potrzebne:

badanie lekarskie,
morfologia krwi z rozmazem,
oznaczenie CRP i OB,
badania czynności nerek i wątroby,
oznaczenie albumin i immunoglobulin,
badania w kierunku HIV i HHV-8,
tomografia komputerowa lub PET-CT,
badania pozwalające wykluczyć infekcje, choroby autoimmunologiczne i nowotworowe.

Dlaczego diagnostyka może trwać długo?

Choroba Castlemana jest rzadka, a jej objawy nie są charakterystyczne tylko dla tego schorzenia. Mogą przypominać chłoniaka, infekcję, chorobę autoimmunologiczną lub inne zaburzenia zapalne. Z tego względu postawienie właściwego rozpoznania niekiedy wymaga wielu badań oraz współpracy hematologa, patomorfologa, radiologa i lekarzy innych specjalności.

O tym, jak długa może być droga do diagnozy, opowiadał na portalu Chorobyrzadkie.com pan Marek Rewoliński, pacjent z idiopatyczną wieloogniskową chorobą Castlemana: „U mnie od pierwszego badania krwi wykazującego nieprawidłowości do rozpoznania minęły ponad trzy lata. Mogłoby to trwać dłużej, gdyby nie moja determinacja”.

W jego przypadku pierwszym sygnałem nie były wyraźne dolegliwości, lecz nieprawidłowe wyniki okresowych badań. Jak wspominał: „Wtedy jeszcze nie czułem się źle, nic nie zwiastowało mojej kilkuletniej walki o zdrowie”.

Historia pana Marka pokazuje, że niespecyficznych i utrzymujących się nieprawidłowości nie należy lekceważyć. Nie oznaczają one automatycznie choroby Castlemana, ale mogą wymagać dalszego wyjaśnienia.

7. Czy choroba Castlemana jest zakaźna?

Chorobą Castlemana nie można zarazić się od drugiej osoby przez kontakt, kaszel, używanie wspólnych przedmiotów ani przebywanie w tym samym pomieszczeniu. Nie opisano przypadków bezpośredniego przeniesienia choroby Castlemana z człowieka na człowieka.

Jedna z postaci wieloogniskowej choroby Castlemana jest jednak związana z ludzkim herpeswirusem typu 8, czyli HHV-8. Sam wirus może być przenoszony między ludźmi, ale zdecydowana większość osób zakażonych HHV-8 nigdy nie zachoruje na chorobę Castlemana.

Postać związana z HHV-8 występuje częściej u osób z osłabionym układem odpornościowym, w tym u części osób żyjących z HIV. Dlatego w przypadku rozpoznania wieloogniskowej choroby Castlemana wykonuje się odpowiednie badania wirusologiczne.

8. Czy choroba Castlemana jest dziedziczna?

Nie ma obecnie dowodów wskazujących, że typowa choroba Castlemana jest chorobą dziedziczną przekazywaną z rodziców na dzieci. Nie wykazano również, aby określona dieta, styl życia lub narażenie środowiskowe bezpośrednio powodowały jej rozwój.

Przyczyna postaci jednoogniskowej oraz idiopatycznej postaci wieloogniskowej pozostaje nieznana. Określenie „idiopatyczna” oznacza właśnie, że nie udało się ustalić jednoznacznej przyczyny choroby.

Pacjent nie powinien obwiniać siebie za rozwój choroby ani zakładać, że mógł jej zapobiec przez zmianę stylu życia.

9. Jak przebiega leczenie choroby Castlemana?

Leczenie jest dobierane indywidualnie i zależy przede wszystkim od podtypu choroby, nasilenia objawów, wyników badań oraz ogólnego stanu pacjenta.

Leczenie postaci jednoogniskowej

Podstawowym sposobem leczenia UCD jest całkowite chirurgiczne usunięcie zajętego węzła lub masy węzłowej. Jeśli zabieg jest możliwy, często prowadzi do pełnego ustąpienia choroby i związanych z nią nieprawidłowości.

Jeżeli zmiany nie można bezpiecznie usunąć, postępowanie zależy od objawów. U pacjentów bez dolegliwości możliwa jest niekiedy regularna obserwacja. W innych sytuacjach rozważa się leczenie zmniejszające masę węzłową lub aktywność zapalną, a następnie ponowną ocenę możliwości operacji.

Leczenie idiopatycznej wieloogniskowej choroby Castlemana

W iMCD leczeniem pierwszego wyboru jest zazwyczaj terapia blokująca szlak interleukiny 6. Międzynarodowe wytyczne rekomendują przede wszystkim siltuksymab, niekiedy w połączeniu z glikokortykosteroidami. Jeśli siltuksymab nie jest dostępny, w określonych sytuacjach stosowany może być tocilizumab.

U pacjentów z ciężką, szybko postępującą chorobą lub niewydolnością narządową konieczne może być intensywniejsze leczenie. Jeśli terapia skierowana przeciwko IL-6 nie przynosi efektu, lekarze mogą rozważać inne leki immunomodulujące, przeciwciała monoklonalne lub chemioterapię.

Leczenie postaci związanej z HHV-8

Leczenie wieloogniskowej choroby Castlemana związanej z HHV-8 różni się od terapii iMCD. Często obejmuje lek skierowany przeciwko limfocytom B, przede wszystkim rytuksymab. U osób żyjących z HIV istotne jest również skuteczne leczenie antyretrowirusowe.

Ostateczną decyzję terapeutyczną podejmuje lekarz mający doświadczenie w leczeniu rzadkich chorób hematologicznych. Pacjent nie powinien samodzielnie przerywać leczenia ani zmieniać dawkowania leków, nawet jeśli objawy ustąpiły.

10. Czy chorobę Castlemana można wyleczyć?

Możliwość wyleczenia zależy od postaci choroby.

W jednoogniskowej chorobie Castlemana całkowite usunięcie zmiany często prowadzi do wyleczenia. Rokowanie jest zazwyczaj bardzo dobre, a u większości pacjentów choroba nie wpływa istotnie na długość życia.

Postać wieloogniskowa ma bardziej zróżnicowany przebieg. U części pacjentów dzięki leczeniu udaje się uzyskać długotrwałą kontrolę choroby i poprawę jakości życia. U innych może nastąpić nawrót choroby, a leczenie będzie wymagać długotrwałej terapii lub przebiegać agresywnie.

Wprowadzenie leczenia ukierunkowanego na IL-6 poprawiło możliwości terapeutyczne pacjentów z iMCD. Nadal jednak potrzebne są dalsze badania, zwłaszcza dotyczące osób, które nie odpowiadają na standardowe leczenie.

11. Czy z chorobą Castlemana można prowadzić normalne życie?

Wiele osób z chorobą Castlemana może wrócić do pracy, nauki, życia rodzinnego i codziennych aktywności. Zakres możliwego funkcjonowania zależy jednak od postaci choroby, jej nasilenia oraz odpowiedzi na leczenie.

W postaci jednoogniskowej skuteczne usunięcie zajętego węzła często pozwala zakończyć leczenie, choć nadal potrzebne są kontrole zgodne z zaleceniami lekarza. W postaci wieloogniskowej konieczne mogą być regularne wizyty, badania laboratoryjne i obrazowe oraz długotrwałe przyjmowanie leków.

Przed rozpoczęciem skutecznej terapii nawet zwykłe czynności mogą stanowić dla pacjenta duże obciążenie. Marek Rewoliński opisywał ten okres następująco: „Przed pierwszą kuracją byłem niezwykle przemęczony – problemem był dla mnie sam przyjazd samochodem do Warszawy”.

Doświadczenie choroby obejmuje jednak nie tylko objawy fizyczne. Wieloletnia diagnostyka, niepewność dotycząca rozpoznania oraz obawa o przyszłość mogą wpływać również na stan psychiczny pacjenta. Jak zwracał uwagę: „Niestety w Polsce pacjenci zmagający się z długą diagnostyką, a potem leczeniem nie otrzymują należytego wsparcia psychologicznego”.

Jednocześnie podkreślał znaczenie pomocy najbliższych: „Mnie wspierali żona i przyjaciele, jednak nie każdy ma takie szczęście”.

Dlatego ważnym elementem opieki nad osobą chorującą na chorobę Castlemana powinno być nie tylko właściwie dobrane leczenie, lecz także dostęp do rzetelnych informacji, wsparcia psychologicznego i kontaktu z innymi pacjentami.

12. Czy skuteczne leczenie pozwala odzyskać dotychczasowe życie?

Reakcja na leczenie jest indywidualna i zależy m.in. od podtypu choroby oraz jej zaawansowania. U części pacjentów właściwie dobrana terapia może jednak doprowadzić do szybkiego zmniejszenia objawów zapalnych, poprawy wyników badań i odzyskania sprawności.

Marek Rewoliński tak wspominał rozpoczęcie właściwego leczenia: „Gdy tylko pierwszy raz otrzymałem kroplówkę, moje życie wróciło do normy”. W jego przypadku skuteczna terapia umożliwiła powrót do aktywności zawodowej, sportu i życia rodzinnego: „Zostałem też tatą dwójki wspaniałych dzieci. Uprawiam sport, jestem aktywny zawodowo. Innowacyjna terapia przywróciła mi moje dawne życie”.

Nie każdy pacjent odpowiada na leczenie w taki sam sposób, a przytoczona historia nie może być traktowana jako przewidywanie efektów terapii u innych osób. Pokazuje jednak, że właściwe rozpoznanie i dostęp do leczenia mogą mieć zasadniczy wpływ na codzienne funkcjonowanie oraz jakość życia.

Najważniejsze pytania, które warto zadać lekarzowi

Rozpoznanie choroby rzadkiej może wiązać się z dużą liczbą pytań i poczuciem niepewności. Warto przed wizytą zapisać najważniejsze kwestie, aby lepiej zrozumieć rozpoznanie, plan leczenia oraz dalsze etapy opieki. Poniższa lista może pomóc przygotować się do rozmowy z lekarzem.

Czy choroba obejmuje jedną, czy wiele okolic węzłowych?
Jaki dokładnie podtyp choroby Castlemana u mnie rozpoznano?
Jaki jest cel leczenia?
Jakie leczenie jest rekomendowane w mojej postaci choroby?
Jak szybko można spodziewać się odpowiedzi na terapię?
Czy leczenie będzie wymagało pobytu w klinice?
Czy jest możliwa remisja choroby?
Jakie działania niepożądane mogą wystąpić?
Jak często należy wykonywać badania kontrolne?
Jakie objawy powinny skłonić mnie do pilnego kontaktu z lekarzem?

Światowy Dzień Choroby Castlemana – dlaczego ma znaczenie?

Światowy Dzień Choroby Castlemana obchodzony jest każdego roku 23 lipca. Inicjatywa łączy pacjentów, ich bliskich, lekarzy, naukowców oraz organizacje działające na rzecz osób z tym rzadkim rozpoznaniem. Jej celem jest zwiększanie świadomości choroby, wspieranie chorych, upowszechnianie wiedzy o diagnostyce i leczeniu oraz przypominanie o osobach, które zmarły w jej wyniku.

W przypadku chorób rzadkich wiedza ma szczególne znaczenie. Niespecyficzne objawy oraz niewielka liczba pacjentów sprawiają, że właściwe rozpoznanie może być opóźnione. Zwiększanie świadomości wśród pacjentów i personelu medycznego może pomóc skrócić drogę do diagnozy i skierować chorego do odpowiedniego specjalisty.

Światowy Dzień Choroby Castlemana jest także okazją do zwrócenia uwagi na potrzebę:

dostępu do specjalistycznej diagnostyki,
właściwej oceny histopatologicznej węzłów chłonnych,
leczenia zgodnego z podtypem choroby,
współpracy między ośrodkami,
prowadzenia rejestrów pacjentów,
rozwoju badań nad przyczynami choroby i nowymi terapiami,
zapewnienia pacjentom wsparcia psychologicznego i informacyjnego.

W centrum obchodów jest również budowanie międzynarodowej społeczności, dzięki której osoby z tą rzadką chorobą mogą dzielić się doświadczeniami i uzyskać dostęp do wiarygodnych materiałów edukacyjnych.

Bibliografia: