Niedobór OTC należy do chorób rzadkich, ale stanowi najczęstsze zaburzenie cyklu mocznikowego. Naukowcy szacują, że dotyka on od 1 na 14 000 do 1 na 80 000 osób. Schorzenie to występuje częściej i ma cięższy przebieg u mężczyzn.
Przyczyny
Niedobór OTC jest zaburzeniem genetycznym, co oznacza, że wynika ze zmian w DNA. Naukowcy znają co najmniej 400 różnych zmian w DNA, które mogą powodować tę chorobę. Jednak w około 1 na 5 przypadków nie stwierdza się zmiany w DNA, którą można wykryć za pomocą badań. Zmiany w DNA wywołujące chorobę mogą być dziedziczne, czyli przekazane od rodziców lub mogą powstawać de novo. Dziedziczny niedobór OTC jest schorzeniem związanym z chromosomem X. Oznacza to, że kobiety są nosicielkami wadliwych genów i nie zapadają na pełną postać choroby, ale nadal mogą mieć pewne objawy. Badania pokazują, że u około 10–20% kobiet będących nosicielkami w pewnym momencie pojawiają się objawy. Chłopcy, u których wystąpi mutacja, zapadają na tę chorobę. Zmiany powstające de novo są to zmiany w DNA, których dziecko nie odziedziczyło. Oznacza to, że zmiany te wystąpiły losowo w pewnym momencie rozwoju płodu.
Objawy
Wyróżnia się trzy typy niedoboru OTC, w tym noworodkowy pośredni i późny. Postać noworodkowa pojawia się w ciągu pierwszych 30 dni życia i jest najcięższa. Postać pośrednia objawia się w okresie od 1 miesiąca do 16 lat życia. Natomiast postać późna manifestuje się po ukończeniu 16 roku życia, ale może wystąpić nawet w wieku 60 lat. Jest to postać najłagodniejsza.
U większości dzieci objawy obserwuje się zaraz po urodzeniu, czyli w pierwszych dniach życia. Czasami jednak choroba ujawnia się w późniejszym okresie, nawet w wieku 40-50 lat. Objawy mogą mieć różnorodne nasilenie oraz nie wszystkie występują jednocześnie, znacznie częściej występują po spożyciu białka.
Objawy noworodkowe obejmują: odmowę jedzenia, wymioty, drażliwość, letarg, drgawki, słabe napięcie mięśniowe (hipotonia), powiększoną wątrobę (hepatomegalię). U dzieci w wieku od 1 miesiąca do 16 lat mogą występować te same objawy, co u noworodków, a także: zaburzenia świadomości, majaczenie, utrata koordynacji ruchowej (ataksja). Objawy u dorosłych mogą obejmować dowolne z objawów występujących u noworodków i dzieci, a także: nudności, migreny, trudności w mówieniu (dyzartria), halucynacje, niewyraźne widzenie lub inne zaburzenia widzenia.
Powikłania
Niedobór OTC może prowadzić do podwyższonego stężenia amoniaku we krwi (hiperamonemia), które może spowodować uszkodzenie mózgu. W przypadku ciężkiego przebiegu i/lub długotrwałego trwania niedoboru OTC może prowadzić do powikłań. Powikłania występują częściej i mają cięższy przebieg w przypadku noworodkowej postaci niedoboru OTC. Obejmują one: upośledzenie umysłowe i opóźnienia rozwojowe, porażenie mózgowe, śpiączkę, a nawet śmierć. Niedobór OTC może być również bardzo niebezpieczny w czasie ciąży. Jednak możliwe jest kontrolowanie niedoboru OTC w czasie ciąży i urodzenie zdrowego dziecka.
Diagnostyka
Rozpoznanie niedoboru OTC opiera się głównie na badaniach laboratoryjnych, zwłaszcza badaniach krwi i moczu. W wielu przypadkach możliwe jest rozpoznanie tej choroby jeszcze przed urodzeniem za pomocą testów DNA. Jednak, mimo że niedobór OTC jest chorobą genetyczną, testy DNA nie zawsze pozwalają ją wykryć. Wynika to z faktu, że przyczyną tej choroby jest wiele różnych zmian w DNA.
Leczenie
Leczenie niedoboru OTC opiera się na kilku kluczowych elementach:
- Obniżenie poziomu amoniaku we krwi. W nagłych przypadkach dializa pozwala szybko usunąć amoniak z krwi.
- Terapia szlakami alternatywnymi. Leki wychwytujące azot wiążą go i przetwarzają w inny sposób, uniemożliwiając tworzenie się amoniaku. Przykładami takich leków są fenylooctan sodu i benzoesan sodu.
- Zmiany w sposobie odżywiania. Kluczem do utrzymania bezpiecznego poziomu amoniaku we krwi jest ograniczenie i kontrolowanie spożycia białka. W tym celu należy priorytetowo traktować kalorie pochodzące z węglowodanów i tłuszczów.
- Suplementacja kluczowych aminokwasów zamiast z białka.
- Monitorowanie poziomu amoniaku we krwi. Regularne badania krwi mogą pomóc w wykryciu wzrostu poziomu amoniaku we krwi, zanim stanie się on niebezpieczny.
W przypadkach, gdy lekarze zdiagnozują niedobór OTC przed porodem, możliwe jest rozpoczęcie leczenia płodu. Lekarze mogą podać matce leki działające na alternatywne szlaki metaboliczne na krótko przed porodem. Dzięki temu poziom amoniaku u dziecka po urodzeniu może pozostać na bezpiecznym poziomie.
Bibliografia: https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/otc-deficiency