Przyczyny
Alkaptonuria (AKU) to choroba metaboliczna, w której dochodzi do odkładania się kwasu homogentyzynowego (HGA) oraz jego utlenionego produktu, czyli benzochinonu kwasu octowego (BQA). Zatem AKU uniemożliwia organizmom pacjentów rozkładanie substancji chemicznej zwanej kwasem homogentyzynowym (HGA), którą organizm naturalnie wytwarza podczas trawienia pokarmu. Z tego powodu HGA gromadzi się w organizmie i z czasem prowadzi do czarnienia i kruchości kości.
AKU jest chorobą recesywną, spowodowaną mutacją w jednym chromosomie, co oznacza, że nawet jeśli dwoje ludzi jest nosicielami wadliwego genu, ich dziecko nadal ma tylko 25% szans na rozwój AKU.
Objawy
Objawy AKU mogą różnić się stopniem nasilenia i postępem rozwoju u poszczególnych osób.
Pierwszym objawem, którego doświadcza większość pacjentów z AKU, jest czarny lub ciemny mocz. Z moczem wydalane są duże ilości HGA. Wystawiony na działanie powietrza HGA utlenia się i zaczyna czernieć. Czas potrzebny do zaczernienia moczu może się różnić w zależności od pacjenta, ale mocz prawie wszystkich pacjentów w końcu staje się czarny. Chociaż nie u wszystkich osób z AKU występuje ten objaw, to może służyć jako narzędzie diagnostyczne. U niemowląt urodzonych z AKU mogą wystąpić ciemne lub czerwone przebarwienia na pieluszce z powodu obecności HGA w moczu. Lekarz powinien wówczas wykonać badanie moczu lub krwi, aby sprawdzić poziom HGA w organizmie dziecka i potwierdzić diagnozę AKU.
Z czasem nagromadzenie HGA powoduje ochronozę, czyli ciemnienie tkanek łącznych, takich jak chrząstka, ścięgna i więzadła. Prowadzi to do sztywności stawów, obrzęku i bólu, szczególnie w stawach obciążonych, takich jak biodra i kolana, co wiąże się również z rozwojem zmian zwyrodnieniowych stawów obejmujących zarówno kręgosłup, jak i stawy kończyn (artropatia ochronotyczna).
Początek choroby zwyrodnieniowej stawów może się znacznie różnić u poszczególnych pacjentów. Zazwyczaj pacjenci zaczynają narzekać na ból pleców już po 30. roku życia, a ból kolan po 40. roku życia, natomiast ból biodra i barku często pojawia się później, po 50. roku życia.
Pacjenci z AKU mogą mieć również czarne przebarwienie na oczach, jednak przebarwienie to nie powoduje bólu ani żadnych innych powikłań. Czarne przebarwienia zaczynają pojawiać się w różnym wieku, ale ostatecznie pojawią się u prawie wszystkich pacjentów z AK po 40. roku życia.
U pacjentów może również wystąpić czarna woskowina w uszach, która również jest spowodowana nagromadzeniem HGA, a także ciemnienie małżowin usznych.
Gromadzenie się HGA w organizmie może również prowadzić do innych, czasami poważniejszych komplikacji zdrowotnych. U chorych na AKU mogą występować powikłania kardiologiczne czy nefrologiczne.
AKU jako schorzenie wieloukładowe
AKU może wpływać na wiele obszarów organizmu. Objawy AKU różnią się u poszczególnych osób. Opisane tutaj objawy niekoniecznie dotyczą każdego pacjenta, ale zazwyczaj występują w pewnym stopniu.
- Powikłania kardiologiczne
Jednym z najniebezpieczniejszych i potencjalnie zagrażających życiu skutków AKU jest gromadzenie się HGA w tętnicach i wewnątrz serca. HGA obecny we krwi przylega do naczyń i zastawek serca, powodując ich twardnienie. Następnie stają się one czarne, kruche i zwężone, co utrudnia utrzymanie przepływu krwi w organizmie. Może to prowadzić do wzrostu ciśnienia w lewej komorze serca i prowadzić do niewydolności serca.
Pacjenci z AKU po 40. roku życia powinni być monitorowani pod kątem ewentualnych powikłań sercowych związanych z chorobą. Echokardiogram (EKG) może wykryć problemy z zastawkami serca, a tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny klatki piersiowej może wykryć problemy z tętnicami.
Niektórzy pacjenci z AKU mogą wymagać wymiany zastawki serca. Chirurdzy zgłaszają, że jest to trudna operacja ze względu na twardą i kruchą tkankę serca i aorty. Podczas operacji zastawki aortalnej należy zachować ostrożność, aby zanieczyszczenia z uszkodzonej tkanki nie przedostały się do krwiobiegu i nie zwiększyły ryzyka udaru mózgu u pacjenta. Dodatkowo, u pacjentów z AKU obserwuje się zaburzenia ciśnienia krwi oraz podwyższony poziom cholesterolu. Niektórzy specjaliści uważają, że związek między problemami z sercem, a AKU mógł być wcześniej niedoceniany. Jednak problemy z sercem nadal uważa się za rzadki objaw, zazwyczaj pojawiający się w późniejszym wieku.
- Kamienie w nerkach lub w pęcherzu moczowym
Większość HGA jest wydalana z organizmu z moczem, ale przechodząc przez układ moczowo-płciowy, może zwiększać ryzyko powstawania kamieni, szczególnie u osób, które nie piją wystarczającej ilości płynów. Może to objawiać się kamieniami nerkowymi lub pęcherzowymi u pacjentów zarówno płci męskiej, jak i żeńskiej, a także kamieniami prostaty u mężczyzn. Kamienie są dość częstym objawem AKU. Mogą być bolesne, ale większość z nich wydalana jest z organizmu w sposób naturalny. Czasami większe kamienie należy usunąć.
- Zmiany skórne
Zmiany skórne są najbardziej widoczne w miejscach narażonych na działanie słońca oraz tam, gdzie znajdują się gruczoły potowe. Skóra może przybrać niebiesko-czarne, plamiste przebarwienia, a pot może brunatnie plamić ubrania. Pigmentacja skóry jest u niektórych pacjentów bardziej widoczna niż u innych. Najczęściej pojawia się najpierw na płatku ucha, a także na grzbiecie nosa, policzkach, dłoniach i skórze pokrywającej ścięgna.
- Choroba Parkinsona
Zidentyfikowano potencjalny związek między AKU a chorobą Parkinsona. Badania wykazały, że choroba Parkinsona występuje około 20 razy częściej u osób z AKU w porównaniu z populacją bez AKU. Choroba Parkinsona u osób z nieleczonym AKU może być wynikiem trwającego całe życie stresu oksydacyjnego spowodowanego ekspozycją na HGA.
- Inne układy organizmu
W przebiegu AKU może dochodzić do rozwoju zaćmy.
Leczenie
Chociaż nie ma lekarstwa na AKU, leczenie nityzynonem może skutecznie zahamować postęp objawów, podczas gdy inne metody leczenia koncentrują się na ich łagodzeniu i poprawie jakości życia.
Siedmioletnie badanie DevelopAKUre, zakończone w 2020 roku, wykazało, że nityzynon skutecznie hamuje gromadzenie się HGA w 99%. Nityzynon otrzymał pozwolenie Europejskiej Agencji Leków (EMA) na dopuszczenie do obrotu i jest teraz dostępny dla pacjentów w całej Europie. W czerwcu 2025 r. amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) zatwierdziła tabletki HARLIK (nityzynon) dla dorosłych chorych na AKU. Jest to pierwsze i jedyne zatwierdzone przez FDA leczenie AKU w Stanach Zjednoczonych.
Co więcej, aktywność fizyczna może spowolnić postęp choroby zwyrodnieniowej stawów, ponieważ utrzymują je w zdrowiu. Należy unikać sportów kontaktowych, które obciążają stawy. Wielu pacjentów odczuwa korzyści z pływania i hydroterapii, zgłaszając zmniejszenie bólu i sztywności stawów. Fizjoterapia może być również korzystna dla pacjentów z AKU.
Na podstawie: